Een onderzoek starten in de samenleving, dat klinkt zo makkelijk. Maar Margriet van Tulder en Rob Paulussen lieten zien dat het nog niet zo makkelijk is als het lijkt. Zij lieten ervaren dat richtlijnen/beleid niet altijd helpend zijn bij het vinden van de doelgroep. Hun tio: begin met signalen die in de samenleving leven, bij voorkeur zonder kennis van het bestaande beleid. Daardoor leer je met een andere blik naar het beleid te kijken.

Bij contact met inwoners zijn open vragen naar hun verhalen heel erg belangrijk. En stel je oordeel uit over die verhalen. Niet alleen starten met inwoners is anders bij dit soort onderzoek. Belangrijk is om te beseffen dat bij dit onderzoek ook de opzet van het onderzoek nog kan wijzigen tijdens het onderzoek. Leg die koerswijzigingen wel goed vast.

En een tip van een deelnemer: praat met wijkraden, dan kun je horen wat de pijnpunten zijn van inwoners. Een heel interessante manier van onderzoek, waar wel nog wat haken en ogen aanzitten. Het is een manier van onderzoek doen, die meer tijd kost dan een standaard onderzoek waarbij je begint bij het beleid.

Marius Bakx (raadsadviseur griffie gemeente Tilburg) is vorig jaar gepromoveerd op het onderzoek dat hij deed naar vormen van tegenmacht in het lokaal bestuur. Na een inhoudelijke inleiding over zijn onderzoek, ging hij samen met zijn copromotor Julien van Ostaijen (docent Universiteit Tilburg, lector Avans Hogeschool) met de aanwezige deelnemers in discussie over een aantal stellingen. Zo verkenden we samen in hoeverre lokale rekenkamers ook een tegenmacht (kunnen) zijn en zo ja of dat erg is.

BMC gaf twee workshops over goed opdrachtgeverschap voor rekenkamers. In lijn met het ontwikkelen van de cursus Goed Opdrachtgeverschap die vanaf oktober door de VVR wordt aangeboden. Er was veel herkenning onder de deelnemers over problemen waar je tegenaan kan lopen in een onderzoek. BMC gaf verschillende aandachtspunten en tips mee, waaronder het belang van duidelijke afspraken in alle fasen van het onderzoek en het belang van evalueren. Het is daarnaast belangrijk om duidelijk te hebben in welke rol je als rekenkamer een opdracht verleent (zie het Handboek voor Rekenkamers voor de verschillende rollen) en welke kaders dit met zich meebrengt voor het onderzoeksbureau. Deelnemers wisselden ervaringen uit over onder andere het gebruik van pitches, waaruit rekenkamers die hier nog niet mee werken inspiratie op konden doen.

Rekenkamers bij monistische waterschappen opereren in een heel andere omgeving dan rekenkamers bij dualistische gemeenten en provincies. De spelregels, de verhoudingen met het bestuur en de gangbare werkwijzen wijken op belangrijke punten af. Maar wat zijn die verschillen precies, en wat betekenen ze in de dagelijkse praktijk?

Margriet van Tulder (RK waterschap Limburg), Berry Roelofs (RK waterschap Rijn en IJssel) en Barbara IJsselmuiden (RK waterschap Hoogheemraadschap van Delfland) gaven in Antropia een interessante workshop over het zijn van een onafhankelijke rekenkamer binnen het monisme van een waterschap. Ze presenteerden aan de deelnemers een in ontwikkeling zijnde meetinstrument om de onafhankelijkheid van een waterschapsrekenkamer te meten. De deelnemers gingen in een interactieve sessie gezamenlijk in gesprek over de kenmerken en dilemma’s van een waterschapsrekenkamer. Met de bij de deelnemers opgehaalde feedback worden het instrument en de handreiking over ‘De rekenkamer in een monistische omgeving’ doorontwikkeld.

Chayenne Zuiderhoek en Martin Dees (onderzoekers Algemene Rekenkamer) presenteerden een product dat de Algemene Rekenkamer dit voorjaar heeft uitgebracht, Blik op Nederland: Dashboard Doelen en Resultaten. Op dit dashboard is heel inzichtelijk hoe Nederland ervoor staat op beleidsterreinen als economie, wonen, zorg of bestaanszekerheid; hoe de situatie zich ontwikkelt in de tijd en hoe dit aansluit bij doelstellingen. Een informatief geheel dat mogelijk ook inspiratie kan bieden voor lokale rekenkamers.

De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) gaf twee interactieve workshops: Rekenkamers in een politieke context. Martin Schulz, Annemarie van der Wilt en Christiaan van der Kaaij kwamen informatie brengen maar ook halen. Belangrijk voor de Rekenkamers is doorwerking van een onderzoek. Deze term is ‘typisch voor rekenkamers’, aldus de NSOB, en stamt uit 2005. Aan de deelnemers werd gevraagd actief na te denken en sparren over hoe rekenkamers zich verhouden tot een veranderende politieke context waarin conflict en verschil steeds prominenter tot uitdrukking komen. Steekwoorden die de deelnemers onder andere gaven: stoïcijns, erboven staan, objectief, technische oplossingen, rug rechthouden, raad als klant, resultaatgericht, faciliterend, inlevend, verhelderend, relatie herstellend, kritische vriend.

 De Rekenkamer gedijt goed bij duidelijke waarden en feitelijkheden. De Rekenkamer voelt zich nog comfortabel bij ambivalentie van waarden of bij ambiguïteit van feitelijkheden. Bij een combinatie van deze twee voelt de Rekenkamer zich niet thuis. De NSOB geeft aan dat momenteel vaak beide gelden. Voor deze situatie biedt de NSOB een nieuw perspectief met oog voor de context, erkenning voor de standpunten van alle partijen, feiten worden betwistbaar en dat er een normenkader is (in plaats van het normenkader). Het advies aan rekenkamers is: breng het onderbelichte boven, toon verschillende waarheden en denk na over hoe het politieke debat te voeden met ruimte voor politieke verschillen. Denk kortom na over hoe je je als rekenkamer wilt verhouden tot het veranderende politieke debat.

Tijdens de workshop heeft Linze Schaap (Secretaris-directeur van de Noordelijke Rekenkamer) het een en ander verteld over samenwerkingen tussen rekenkamers van verschillende bestuurslagen. Hierbij kwam onder andere een voorbeeld een gezamenlijk onderzoek naar de Omgevingswet aan de orde waarbij de Randstedelijke Rekenkamer samen met de rekenkamers van Waterschap Zuiderzeeland en diverse Flevolandse gemeenten de handen ineen hebben geslagen. In de workshop heeft Linze de deelnemers een aantal tips en aandachtspunten meegegeven voor wanneer zij zelf aan de slag willen met interbestuurlijke samenwerking.